Małgorzata Czerniakowska

Kwartalnik Historii Nauki, 1998 nr 1

Recepcja "Selenografii" Jana Heweliusza

Rychłe ukazanie się dzieła Heweliusza z wynikami jego obserwacji Księżyca zapowiadał sekretarz królowej Des Noyers w liście do Idziego de Robervala (1602-1675) z 26 marca 1647 r. Z zachwytu pisał, że Heweliusz sam konstruuje przyrządy do przeprowadzenia obserwacji i sam przygotowuje ryciny do swego dzieła . Już podczas prac drukarskich wstępowano do Hünefelda, aby przyjrzeć się powstawaniu dzieła. Amos Komeński, wówczas w Elblągu, niecierpliwie dopytując o termin ukończenia druku Selenografii, prosił o nadesłanie przynajmniej kopiitablic z wykresem faz Księżyca . Tuż po zakończeniu druku Selenografii na początku lipca 1647 r., jeszcze przed publicznym rozpowszechnieniem księgi, posłał Heweliusz trzy egzemplarze na ręce osobistego sekretarza królowej Marii Gonzagi - Piotra Des Noyersa i dla króla Władysława IV, królowej oraz dla niego samego. W imieniu autora Des Noyers wręczył dzieło królowi . Heweliusz poznał Des Noyersa w lutym 1646 r. przy okazji przybycia nowej królowej do Gdańska. Król z królową wspólnie spędzili kilka godzin na czytaniu dzieła i rozprawianiu o nim. Zarówno Władysław IV jak i królowa ze swym sekretarzem zdawali sobie na pewno sprawę, że mają przed sobą dzieło rewelacyjne.

Des Noyers dał temu niejednokrotnie wyraz w listach do przyjaciół. Autorowi natomiast w liście z 24 lipca 1647 r. dziękując za nadesłanie owej cudownej Selenografii, której pamięć przetrwa wiecznie . Król z radością odnalazł opis dziejów odkrycia przez Heweliusza gwiazd nazwanych przez niego Władysławowskimi oraz odpowiednią rycinę. Heweliusz odkrył je latem i jesienią 1642 r. i powtórnie jesienią następnego roku. Heweliusz przyznając sobie priorytet z odkrycia złączył je z imieniem władcy polskiego na długo przed późniejszą dedykacją Tarczy Sobieskiego, królowi Janowi III Sobieskiemu. List z podziękowaniem za nadesłanie Selenografii wystosował Des Noyers do Heweliusza raz jeszcze 31 lipca 1647 r. zapewniając w nim astronoma o poważaniu jakie wzbudził u polskiego króla. Heweliusz dziękował mu za spełnienie misji w liście z 14 sierpnia 1647 r. Wkrótce po publikacji Selenografii i przyjęciu jej przez polskiego króla Władysława IV rozszerzył się krąg znajomych gdańskiego astronoma na dworze polskim. W 1652 r. Selenografię przesłał również Heweliusz, za pośrednictwem Des Noyersa chemikowi i lekarzowi Wilhelmowi Davidsonowi (ok. 1593 - ok. 1669) oraz Augustynowi Courrade'owi i Andrzejowi Knöffelowi . Opublikowanie Selenografii wzbudziło powszechny podziw w kołach naukowych i przyniosło Heweliuszowi międzynarodową sławę. W czasie swej podróży edukacyjnej na początku lat trzydziestych poznał gdańszczanin m.in. Francję. Nawiązał wtedy znajomość z filozofem i astronomem Piotrem Gassendim i utrzymywał potem z nim korespondencję. W 1645 r. nawiązał łączność listowną z Heweliuszem Marine Mersenne ?sekretarz uczonej Europy?. W nawiązaniu znajomości z Boulliau pośredniczył Gassendi . Uczonym francuskim Gassendiemu, Boulliau, Robervalowi, przesłał Heweliusz egzemplarze Selenografii zaraz po ich wyjściu spod prasy drukarskiej. Oddźwięk był bardzo pochlebny. Gassendi, Mersenne i Boulliau, którzy dostali egzemplarze od autora nie mogli się uwolnić od przyjaciół i znajomych pragnących oglądać to dzieło. Boulliau podziwiał ?gdańskiego astronoma z jednej strony jako najskrupulatniejszego uczonego, a z drugiej strony jako doskonałego malarza co tylko łącznie mogło dać jak podkreślał tak niezwykłe osiągnięcie . Mersenne otrzymawszy swój egzemplarz oniemiał z zachwytu nad rycinami, do których jak się wyraził - "nawet anioł nie potrafiłby nic dodać" . Dzięki Selenografii znalazł się Heweliusz wśród uczonych zasługujących na królewską pomoc. Poeta i krytyk francuski Jean Chapelain (1595-1674) podziwiał niegdyś pokazywaną mu przez Gassendiego Selenografię a potem słyszał o obserwatorium Heweliusza włączył go więc do zestawionej listy pensjonariuszy króla francuskiego Ludwika XIV. Gdański astronom znalazł się na tej liście w 1663 r. z kwotą 1200 franków . Heweliusz z wdzięczności dla króla przygotował trzy egzemplarze Selenografii, z których jeden własnoręcznie barwiony przeznaczał dla Ludwika XIV, a drugi oprawiony w czerwoną skórę dla ministra Colberta (1629-1683), trzeci zaś dla Chapelaina i korzystając z kolejnej podróży Des Noyersa do Francji powierzył mu misję doręczyciela. W podziękowaniu Chapelain napisał do Heweliusza list z zapewnieniem, że król przyjął dar z wdzięcznością, a dzieła jego znajdą się na poczesnym miejscu w królewskiej bibliotece . Selenografię przesłał również Heweliusz znanym sobie uczonym angielskim, Samuelowi Hartlibowi i Janowi Wallisowi. Hartlib dziękował mu za ten cenny dar w liście datowanym 28 października 1647 r. Praca gdańskiego astronoma wzbudziła podziw nie tylko ale i innych uczonych, którym ją pokazywał . Wallis odpowiedział Heweliuszowi listownie z Londynu 3 kwietnia 1649 r. W darze od autora Selenografię otrzymał także Uniwersytet w Oxfordzie. praeclarum opus in Archivis, inter cimelia et reconitioris literaturae codices reposuimus, ubi fame securus inter mortales animas vives pisała w liście z 20 listopada 1650 r. Akademia Oxfordzka . W grudniu 1650 r. dzieło Heweliusza dotarło do Uniwersytetu w Cambridge. Senat i prokanclerz tej Akademii w liście z 17 grudnia t.r. porównał Selenografię do odkrycia niebieskiej Ameryki . Kilka egzemplarzy Selenografii przesłał Heweliusz do Włoch. 6 lutego 1648 r. jeden z nich wraz z listem od autora z 28 sierpnia 1647 r. otrzymał sławny polihistor, jezuita, Atanazy Kircher. W liście datowanym 14 lutego 1648 r. w Rzymie, włoski uczony, zachwycony zwłaszcza heweliańskimi rycinami, bardzo pochlebnie pisał o dziele Heweliusza: ?? certe dignum politissimo ingenio hoc opus, in quo et philosophandi modus, accurat res adeo abstrusas delineati ratio, pictura quoque et sculptura ita eximia sunt, ut ultra alteri palmam praeferat dispici vix possit? . Jan Baptysta Riccioli otrzymał Selenografię od Piotra Des Noyersa. Est illa eritque semper apud me locopretiosissimi thesauri donosił Heweliuszowi w liście z 17 kwietnia 1655 r. z Bolonii . Heweliusz przesłał również Selenografię oraz lunetę słynnej potem ze swej uczoności królowej szwedzkiej Krystynie . 21 listopada 1650 r. za pośrednictwem Jana Amosa Komeńskiego, otrzymał w darze, książę siedmiogrodzki Zygmunt Rakoczy . Jeden z pierwszych egzemplarzy Selenografii podarował astronom Radzie Miasta Gdańska. Dzieło Heweliusza było prezentowane gdańskim radnym w dniu 15 lipca 1647 r. Rada Miejska darowała uczonemu srebrne naczynia i jednorazowo, jako wyraz uznania 1000 złotych . W 1647 r. pojechał astronom do Elbląga aby osobiście wręczyć Selenografię zaprzyjaźnionym uczonym . Ogółem podarował Heweliusz 100 egzemplarzy swego dzieła, z których 14 wysłał do Paryża . Selenografia mogła mieć nakład około 500 egzemplarzy . Cena jej wynosiła początkowo 12 imperiałów, później spadła do 6 imperiałów . Egzemplarze dedykacyjne, przeznaczone na dary, dla możnowładców, uczonych, przyjaciół, a także dla bibliotek publicznych tłoczył Heweliusz na lepszym papierze i w większym formacie . W Paryżu rozprowadzaniem Selenografii zajmował się Sebastian Cramoisy. Sprzedawał ją po 9 Joachimtalarów . Sprzedażą Selenografii w Anglii zajmował się Hartlib, który początkowo zakupił w tym celu 10 egzemplarzy tego dzieła po 6 reichtalarów . Większość przeznaczonych na sprzedaż egzemplarzy, głównie do Francji, wysyłał Heweliusz drogą lądową, w paczkach po około 5 egzemplarzy, przez Hamburg i Amsterdam, korzystając z okazji przy wyjazdach kupców i księgarzy . W wieku XVII teleskop stał się popularnym przyrządem. Amatorzy obserwatorzy zdobywali szeroki rozgłos, rywalizowano z nimi i naśladowano ich. Odkrycia Galileusza spopularyzowały astronomię, a astronomia, którą spopularyzowały była kopernikańska. Po ukazaniu się Selenografii otrzymał Heweliusz liczne listy w sprawie zakupu u niego przyrządów optycznych, tubusów, soczewek, lunet, polemoskopów . 29 maja 1649 r. wysłał gdański astronom teleskop królowej Marii Gonzaga . Niegdyś przesłał polemoskop królowi Władysławowi IV. Ów instrument, kazał król odszukać i zaprezentować królowej, przy przeglądaniu Selenografii na dworze królewskim w 1647 r. Jan Amos Komeński zakomunikował matematykowi Maciejowi Głoskowskiemu o najnowszych pracach obserwacyjnych Heweliusza dokonanych nowym teleskopem. Wtedy to właśnie ukazała się Selenografia z jego wspaniałymi rysunkami powierzchni Księżyca i plam słonecznych. Maciej Głoskowski w liście do Heweliusza datowanym 26 marca 1648 r. z Leśnej zachwycony dokładnością rycin gdańskiego astronoma, ubolewał, iż dysponuje tylko lunetą Jakuba Metiusa, która nie daje dużej dokładności obrazu. Prosił Heweliusza o przysłanie lepszej lunety . Polemioskopy zakupili u Heweliusza m.in. książę Ernest von Sachsen , książę siedmiogrodzki Rakoczy i książę Friedrich von Holstein . Teleskopy miały również zastosowanie w wojskowości, podobnie jak polemioskop . W liście z 30 listopada 1647 r. do sekretarza Krumhausena przebywającego w Warszawie astronom pisał, że jest bardzo zajęty przy budowie teleskopów . Należy zwrócić uwagę na ukazanie się w 1644 r. w Gdańsku jeszcze na 3 lata przed ukazaniem się Selenografii drukowanej pochwały działalności naukowej Heweliusza. W tym roku Ślązak, Abraham Frankenbergen (1593-1652), przebywający w Gdańsku w latach 1645-1650, zajmujący się m.in. poezją okolicznościową, ogłosił dzieło pt. Oculus Sidereus. Przedstawił w nim dotychczasową historię odkryć teleskopowych w zakresie astronomii . Według autora odkrycia Galileusza dostarczyły dowodów na rzecz reformy kopernikowskiej. Za pomocą lunety mógł Galileusz niejako doświadczalnie sprawdzić i udowodnić to, co Kopernik odkrył i wyliczył na podstawie obliczeń matematycznych. Od tego momentu dyskusja na temat Wszechświata weszła w nową już fazę, znajdując bardziej empiryczne podstawy. Abraham Frankenbergen uważał teorię Kopernika nie za hipotezę, lecz za odbicie rzeczywistości i widział konieczność metaforycznego rozumienia tych fragmentów Biblii, które mówiły o nieruchomej Ziemi i ruchomym Słońcu. Większość astronomów według autora to zwolennicy heliocentryzmu, wśród których wymienił m.in. Joachima Retyka, Giordana Bruna, Galileusza, Gilberta, Piotra Krügera, Jana Keplera, Wawrzyńca Eichstadta, Joachima Stegmanna . W rozdziale XXVI autor wspomniał bardzo pochlebnie Jana Heweliusza (ławnik, przyjaciel autora i obserwator plam słonecznych ur. 1643). Natomiast w rozdziale XXXII omówił Frankenbergen teleskopowe odkrycia na tarczy Księżyca m.in. Galileusza, Keplera, Patrizziego, Gassendiego, Hirzgartera oraz Heweliusza (s. E). Oculus Sidereus A. Frankenbergena jest nieznane zarówno bibliografii polskiej Karola Estreichera jak i pracom z zakresu recepcji heliocentryzmu. Wymienione jest jedynie wśród dzieł Frankenbergena w słowniku Jöchera Gelehrten Lexicon i Zedlera Grosses Universal Lexicon. Biblioteka Gdańska PAN posiada egzemplarz tego dzieła należący niegdyś do Gabriela Krumhausena, patrycjusza gdańskiego . Jana Heweliusza, jako zwolennika teorii Kopernika i twórcę Selenografii wspomina w swym dzienniku podróżnym, angielski podróżnik Piotr Mundy . Mundy przebywał w lipcu w r. 1647 w Gdańsku. Odwiedził wówczas gdańskiego astronoma, zapoznając się u niego z niedawno wydaną Selenografią oraz z dziełem Abrahama Frankenbergena, nie wymienionym z tytułu, ale z opisu wynika, że był to niewątpliwie Oculus Sidereus . Większość uczonych wyrażała podziw oraz objawy uznania dla trudu naukowego autora Selenografii. Od 1649 r. zaczęły się ukazywać wzmianki w pracach drukowanych o Heweliuszu podkreślające walory jego dzieła. W 1649 r. wypowiedział się pochlebnie o Selenografii Włoch, Mikołaj Zucchi (1586-1670), jezuita z Parmy, w dziele Nova de Machinis Philosophia wydanym w Rzymie i nazwał gdańskiego astronoma jednym z najwybitniejszych astronomów (Syderalis inspector merito inter primas Astronomiae Magistratus nostra aetatis accensendus) . W dziele Philosophia Optica (Lugduni 1652) Zucchi zachwycał się rycinami Heweliusza . Daniel Listorp (1631-1684) w swym dziele Copernicus redivivus wydanym w Lejdzie w r. 1653 stwierdził, że obserwacje i opisy faz Księżyca w Selenografii są w najwyższym stopniu godne podziwu i precyzją i dokładnością przewyższają osiągnięcia Michała Florent Langrena w tym zakresie . Andrzej Cellarius, geograf, historyk i matematyk, w dziele Harmonia macrocosmica (Amsterdam 1661) entuzjastycznie wypowiedział się o Selenografii (opus admirandem Reipublicae Literariae totius cives cuncti). Powołuje się na 6 rozdział dzieła Heweliusza, w którym dowodzi on istnienia na Księżycu gór, dolin itp. w przeciwieństwie do Franciszka Aquiloniusa i M. Bettiniego . Bardzo pochlebnie pisał o obserwacjach plam słonecznych Heweliusza zamieszczonych w Selenografii. Jan Andrzej Basius (1626-1674), w rozprawie Dissertatione de maculis in Sole Deprehensis (Postremo Johannes Hevelius Dantiscanus invento novo observandi modo, incredibili pertinacia toto fere quodriennis maculas inspexit, inspectas accuratissime delineavit, delineatas aeri incidit ipse, additisque animadverisionibus, cum incomparabili Selenographiae opere, ante hos annos septem in lucem emisit. Piotr Gassendi w Physic de Luce Siderum, uznał wyższość Selenografii Heweliusza nad pracami Jana Caramuela Lobkowitza i Michała Langrena (videtur porro palmam deinceps tulisse Hevelius, edito praeclaro Selenographiae opere) . W ręcznie malowanych przez Heweliusza egzemplarzach Selenografii można oglądać tarcze Księżyca w delikatnych barwach seledynowo-beżowych, połyskujące srebrem położonym na krawędziach kraterów. Egzemplarz Selenografii oprawiony w czerwony marokin ze złoceniami, z rycinami przez samego autora kolorowanymi, przeznaczony przez niego dla Ludwika XIV znajduje się w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN . Ten egzemplarz oglądał niegdyś wybitny uczony szwajcarski, Jan Bernoulli (1744-1807) podczas swej wizyty w Gdańsku w r. 1788 u Karola Ernesta Broena. W swym dzienniku podróżnym Reisen durch? pisał Bernoulli: Udałem się z panem Schefflerem do pana Broena, gdańskiego patrycjusza, który poślubił pannę Davisson, prawnuczkę Heweliusza, dziś już nie żyjącą. Jest to niezwykle grzeczny i uczynny człowiek, wielki podróżnik, właściciel pięknej biblioteki. Ponadto oglądałem oba tomy trzy książki jeszcze bardziej kosztowne, będące unikatami. Mianowicie oba tomy dzieła Heweliusza pt. Machina Coelestis i tegoż autora Selenographia wspaniale i z wielkim smakiem iluminowane tomy. Były one przeważnie przeznaczone dla Ludwika XIV, którego portret sztychowany przez Schuppena według obrazu Miguarda dołączony był do pierwszego tomu dzieła Machina Coelestis: Słońce, gwiazdy i instrumenty mosiężne kolorowane były złotem, plamy na Księżycu srebrem. Ojciec pana Broena za owe trzy tomy zapłacił około dwustu czterdzieści dukatów . Egzemplarz ten zakupił Karol Ernest Broen na aukcji w 1768 r. za 3143 guldenów gdańskich . Syn owego Broena przekazał Selenografię i oba tomy Machiny nieba Bibliotece Miejskiej w Gdański (ob. Biblioteka Gdańska PAN) za 651 talarów. Były one niegdyś w posiadaniu najstarszej córki astronoma Langowej .

Projekt pomnika Heweliusza przed Ratuszem Staromiejskim w Gdańsku

Selenografia była pierwszym osobnym dziełem poświęconym obrazowi tarczy Księżyca, jaki odsłoniła luneta. Niektórzy historycy nauki twierdzą, że jest ona również najlepszym dziełem Jana Heweliusza . Według Daniela Wierzbickiego, z powodu dokładności rysunków i map księżycowych zawartych w Selenografii, blisko przez półtora wieku prym między tego rodzaju innemi pracami trzymała, a wypartą z tego stanowiska dopiero w 1837 r. przez J.H. Mädlera ogłoszoną pt. Mappa Selenographica . To pierwsze jego dzieło dało Heweliuszowi w przyszłości miano "ojca selenografii" i jeden z najważniejszych z całego dorobku, tytuł do sławy .